Thời gian đọc: 7 minutes

Rối loạn đa nhân cách (Dissociative Identity Disorder – DID) là một rối loạn tâm lý rất phức tạp và khó chẩn đoán. Theo Tạp chí Nghiên cứu Y học năm 2022, tỉ lệ người mắc rối loạn đa nhân cách ước tính chỉ có khoảng 5% người bệnh điều trị nội trú, 2 đến 3% người điều trị ngoại trú và chỉ chiếm khoảng 1% dân số toàn cầu. Những ca bệnh được báo cáo ở châu Á là rất hiếm. Chỉ có khoảng 0 đến 0,5% ca bệnh được ghi nhận ở Ấn Độ, Bangladesh và Trung Quốc. 

Người bệnh rối loạn đa nhân cách thường trải qua thời gian dài bị chẩn đoán sai dẫn đến các phương pháp điều trị chưa phù hợp. Bài viết dưới đây tóm tắt nội dung từ nghiên cứu tổng quan hệ thống A Systematic Review of the Neuroanatomy of Dissociative Identity Disorder (Blihar và cộng sự, 2020), được công bố trên tạp chí European Journal of Trauma & Dissociation. Nghiên cứu tổng hợp các bằng chứng MRI nhằm xem xét những khác biệt về cấu trúc não bộ và hệ thần kinh giữa người mắc rối loạn đa nhân cách và nhóm đối chứng khỏe mạnh.

Khác biệt tổng thể não bộ

Các nghiên cứu chưa ghi nhận sự khác biệt quá lớn của cấu trúc chung của não bộ giữa một người mắc rối loạn đa nhân cách với một người mắc rối loạn lưỡng cực, hay với những người khỏe mạnh. Tuy nhiên, thể tích vỏ não của tổng chất xám, chất xám ở bán cầu não trái và bán cầu não phải ở bệnh nhân nhỏ hơn khá nhiều so với một người khỏe mạnh. Điều này có thể là do cách não phản ứng với sự dư thừa của chất glucocorticoid gắn liền với các sang chấn. 

Khác biệt ở thùy trước

Tổng thể thuỳ trước

Tình trạng thể tích nhỏ hơn này cũng đã được tìm thấy trong chất xám ở bên trái và bên phải của thùy não ở người mắc rối loạn đa nhân cách. Ngoài ra, nghiên cứu còn ghi nhận sự bất cân xứng giữa diện tích bề mặt ở thùy não trái và phải (thùy não phải lớn hơn). Không chỉ thế, ở người mắc rối loạn nhân cách, độ dày và thể tích vỏ não của chất xám ở vùng hồi não trên được ghi nhận nhỏ hơn ở đa số phần, nhưng lại ghi nhận sự lớn hơn ở rãnh não trên bên trái. Sự tăng lên của chất trắng trong não cũng đã được báo cáo trong một số nghiên cứu, cụ thể ở khu vực hồi trán dưới bên trái, vùng vỏ não tiền vận động, và phần nhỏ của vỏ não đai. Những khác biệt này được cho rằng sẽ ảnh hưởng đến chức năng điều hành, chức năng vận động và kiểm soát hành động ở người mắc rối loạn đa nhân cách. Hơn thế nữa, đối với trẻ vị thành niên, thanh niên, thùy trán vẫn còn đang phát triển. Điều này dẫn đến việc người dễ bị ảnh hưởng bởi áp lực và sang chấn hơn, làm suy giảm kích thước ở nhiều vùng của thùy não.

Khu vực vận động

Sự gia tăng chất trắng trong những vùng vận động ở thân não và bán cầu não phải đã góp phần đưa ra giả thuyết người bị rối loạn nhân cách có thể gặp phải rạn nứt trong tính cách cốt lõi của mình. Những thay đổi trong thái độ, tay thuận và những kỹ năng thể chất có thể được giải thích thông qua sự kết nối khác thường giữa vùng vỏ não vận động chính và những trung tâm chi phối hành động cốt lõi khác. 

Thùy đỉnh

Độ dày và thể tích vỏ não của chất xám ở người bệnh mắc rối loạn đa nhân cách cũng được tìm thấy là nhỏ hơn so với người khỏe mạnh ở các vùng như hồi góc, hồi trước chẩm, hồi sau trung tâm hay vỏ não thùy đỉnh bên trái. Trong lúc đó, chất trắng ở khu vực này được ghi nhận là bất cân xứng giữa thùy đỉnh dưới và trên, và cùng tăng lên ở thể tích hồi trên rìa và hồi trước chẩm. Theo như một số nghiên cứu, thùy đỉnh có thể đóng vai trò ảnh hưởng đến các triệu chứng về giải thể nhân cách và phân ly. Do đó, có thể nói sự suy giảm kích thước của thùy đỉnh có thể là một nguyên nhân dẫn đến giải thể phân cách và triệu chứng phân ly ở người bị rối loạn đa nhân cách. Ngoài ra, sự khác nhau trong các vùng bề mặt thùy đỉnh cũng để lại tác động đến khả năng ngôn ngữ, cảm giác thân thể (somatosensory), khả năng diễn giải và tri giác về thực tại của người bệnh. 

Thùy thái dương

Cấu trúc thùy thái dương được phát hiện có thay đổi đối với người bệnh mắc rối loạn đa nhân cách, đặc biệt là ở thể tích vỏ não. Một nghiên cứu đã ghi nhận sự giảm xuống của một số vùng trên bề mặt thùy thái dương như hồi thái dương dưới bên phải và hồi chẩm hai bên, hồi thái dương giữa hay rãnh thái dương trên bên trái. Song song với đó, chất trắng được tìm thấy sự suy giảm ở hồi thái dương dưới bên phải và cực thái dương bên phải, nhưng lại tăng lên ở hồi thái dương giữa bên phải và hồi hình thoi bên trái. Những đặc điểm này có thể ảnh hưởng đến nhận thức về những đồ vật động, nhận thức thính giác hoặc khả năng nhận diện khuôn mặt. Ngoài ra, giống như thùy đỉnh, thùy thái dương có liên hệ đến trạng thái phân ly và sự mất tri giác thực tại ở người mắc bệnh rối loạn nhân cách.

Thùy chẩm

Giống như ba thùy não trên, thùy chẩm cũng đã ghi nhận sự bất cân bằng giữa thể tích chất xám và chất trắng trong các khu vực. Theo như một số nghiên cứu, điều này có thể lý giải được tại sao những người bệnh rối loạn đa nhân cách gặp khó khăn hơn khi phải xác định biểu cảm trên gương mặt hay cảm giác về thực tại trong hoặc sau khi trải qua sang chấn.

Hệ thống limbic

Sự suy giảm phần lớn ở hệ thống này có thể tác động đến khả năng ghi nhớ và cảm nhận cảm xúc của người bệnh. Một số nghiên cứu đã chỉ ra mối quan hệ giữa thể tích của hồi hải mã và những sang chấn thời thơ ấu. Họ nhận thấy rằng con người càng phải đối mặt nhiều với sang chấn, thể tích hồi hải mã lại càng giảm. Sự suy giảm này có thể góp phần cho một số triệu chứng của người bị rối loạn đa nhân cách như có những “khoảng trống” trong trí nhớ, không nhớ được một số sự kiện đã xảy ra.

Trên đây là một số đặc điểm nổi bật của cấu trúc não bộ của một người mắc bệnh rối loạn đa nhân cách so với một người khỏe mạnh. Bằng cách tổng hợp các nghiên cứu với ảnh chụp não sử dụng MRI – Chụp cộng hưởng từ, các tác giả góp phần đưa ra một phương pháp khác chẩn đoán rối loạn đa nhân cách ngoài đánh giá hành vi, tăng tính chính xác khi chẩn đoán bệnh và đưa ra phương án điều trị phù hợp.

Nguồn tham khảo: 

Blihar, D., Delgado, E., Buryak, M., Gonzalez, M., & Waechter, R. (2020). A systematic review of the neuroanatomy of dissociative identity disorder. European Journal of Trauma & Dissociation, 4(3), 100148. https://doi.org/10.1016/j.ejtd.2020.100148

Thực hiện: Hoàng An

Biên tập: Kiều Hạnh