Việc một người nam giới không thể biểu đạt và chia sẻ cảm xúc có thể là biểu hiện của chứng khó nhận diện và diễn đạt cảm xúc mang tính chuẩn mực ở nam giới.
Các điểm chính
- Quá trình xã hội hóa theo vai trò nam tính truyền thống khiến nhiều nam giới cảm thấy bản sắc nam tính của họ thường mâu thuẫn với cảm xúc
- Việc không thể chia sẻ cảm xúc có thể gây khó khăn trong các mối quan hệ, bởi mỗi người đều cần cảm thấy mình được đối phương thấu hiểu và trân trọng.
- Alexithymia là thuật ngữ lâm sàng dùng để chỉ tình trạng một người gặp nhiều khó khăn trong việc chuyển hóa trải nghiệm cảm xúc của mình thành lời nói
Một ca lâm sàng gần đây đã khiến tôi nhớ lại cách mà nhiều nam giới hiện đại trải nghiệm cảm xúc và nhu cầu của mình, cũng như việc điều đó có thể ảnh hưởng tiêu cực tới chất lượng mối quan hệ của họ. Tôi thấy chủ đề này lặp lại theo cách tương tự ở nhiều cặp đôi khác nhau; dưới đây là một tình huống điển hình được tái hiện
Alicia*, một y tá thực hành ở độ tuổi ngoài 40, bắt đầu tham gia trị liệu cá nhân với một nghiên cứu sinh của tôi. Cô đang trải qua mức độ căng thẳng cao, phần lớn xoay quanh mối quan hệ với Frank, người chồng đã kết hôn được 5 năm của cô, làm nghề thợ mộc.
Alicia mô tả rằng trong những năm đầu của mối quan hệ, Frank là người ấm áp và giàu tình cảm. Tuy nhiên, mọi thứ dần trở nên tồi tệ trong vài năm gần đây. Hiện giờ, anh trở nên lạnh lùng, xa cách và dễ nổi giận.
Mô tả của Alicia khiến chúng tôi cảm thấy việc gặp trực tiếp Frank và lắng nghe góc nhìn của anh là điều hết sức cần thiết. Dù ban đầu rất do dự, cuối cùng Frank cũng đồng ý đến và chia sẻ góc nhìn thực tế của mình.
Trong buổi gặp đầu tiên, anh tỏ ra dè dặt và kháng cự. Tuy nhiên, bằng cách đồng cảm với nỗi lo của anh về việc bị “dồn ép” từ nhiều phía, đồng thời nhanh chóng cho anh thấy rằng chúng tôi có thể giúp đỡ ra sao – bằng việc giải thích vì sao mối quan hệ của anh trở nên xấu đi và làm thế nào để có thể cải thiện – anh dần tin tưởng vào quá trình trị liệu.
Kết quả là liệu pháp đã khá thành công trong việc đảo ngược những vòng luẩn quẩn tiêu cực. Chỉ sau khoảng một tháng, mức độ hài lòng trong mối quan hệ cũng như cảm giác hạnh phúc của cả Frank và Alicia đã cải thiện rõ rệt.
Một vấn đề lớn cần được giải quyết ngay từ sớm là một điều khá phổ biến, đặc biệt ở những nam giới mang tính “nam tính truyền thống”. Đó là điều mà cựu Chủ tịch APA, Ron Levant, gọi là “chứng khó nhận diện và diễn đạt cảm xúc mang tính chuẩn mực ở nam giới” (normative male alexithymia).
Tình huống
Trước khi định nghĩa thuật ngữ này, hãy xem xét đoạn trao đổi sau đây đã diễn ra trong buổi trị liệu đầu tiên của chúng tôi. Tôi đã gặp riêng Frank khoảng 30 phút và phần nào hiểu được góc nhìn của anh. Khi cả hai cùng nhau quay lại trong quá trình trị liệu cặp đôi, tôi nói với họ:
“Một trong những điều quan trọng nhất đối với mối quan hệ này là người này hiểu được người kia đang xuất phát từ đâu ở cấp độ cảm xúc — tức là mức độ mà bạn cảm thấy được trân trọng, ngưỡng mộ và yêu thương, hoặc cảm thấy tổn thương, bị từ chối và đau đớn. Hãy dành một chút thời gian để chia sẻ những gì mỗi người đang trải nghiệm ở cấp độ đó.”
Sau một khoảng dừng ngắn, Alicia bắt đầu
Alicia: Tôi nghĩ tôi có thể nói trước. Có rất nhiều lúc tôi cảm thấy Frank không quan tâm hay tôn trọng tôi. Tôi đã đề nghị anh ấy tôn trọng không gian làm việc của tôi, nhưng anh ấy vẫn vào và để mọi thứ bừa bộn. Tôi nhờ anh ấy báo cho tôi biết khi nào anh về nhà, nhưng anh lại quên gọi cho tôi. Anh ta biết tôi thích được nghe anh ấy nói rằng “anh yêu em”, nhưng anh ấy hiếm khi nói điều đó.
Những năm đầu trong mối quan hệ, tôi cảm thấy anh ấy muốn ôm ấp, che chở cho tôi, và muốn trân trọng tôi. Có những lúc anh ấy thậm chí còn có thể trở nên dễ tổn thương trước tôi. Nhưng bây giờ—bây giờ, tôi chỉ cảm nhận được sự lạnh lùng. Khi tôi nhờ anh làm những việc như báo giờ anh sẽ về nhà, anh ấy lại nổi giận với tôi.
Tôi: Cảm ơn cô, Alicia. Cô đã nói rất rõ về những cách mà trước đây cô cảm thấy mình được trân trọng và điều đó đã đáp ứng những nhu cầu nào trong cô. Cô cũng cho thấy rằng điều đó đã dần thay đổi, và có nhiều lúc cô cảm thấy Frank như đang trở nên khép kín hoặc hạ thấp giá trị của cô theo một cách nào đó. Frank, như tôi đã biết từ cuộc trò chuyện trước đó của chúng ta, anh cũng có rất nhiều cảm xúc về mối quan hệ này.
Tôi ra hiệu rằng giờ là lúc anh chia sẻ.
Frank: Ừ thì, cô biết đấy, trước đây mối quan hệ của chúng tôi tốt hơn nhiều. Còn bây giờ thì không hẳn là như vậy. Cô ấy nói là tôi không gọi điện, nhưng thường thì tôi vẫn gọi mà. Và tôi cũng có nói là tôi yêu cô ấy—thỉnh thoảng. (Frank dừng lại ở đó, mặc dù tôi có những tín hiệu phi ngôn ngữ khuyến khích anh nói tiếp.)
Frank: Cũng ổn, tôi đoán vậy. Ý tôi là, tôi không chắc nữa. Mối quan hệ này, đôi khi cô ấy làm tôi khó chịu. Và đôi khi tôi gắt lên. Nhưng chuyện đó không xảy ra thường xuyên. Mối quan hệ thì… ổn. Không đến mức tuyệt vời, nhưng cũng ổn.
Tôi liếc sang Alicia, và thấy cô đang lắc đầu đầy thất vọng. Để thúc đẩy tiến trình, tôi sử dụng một kỹ thuật mà tôi gọi là “đồng cảm có định hướng” (directive empathy). Kỹ thuật này tận dụng các kỹ năng của nhà lâm sàng để dẫn dắt việc thấu hiểu mang tính đồng cảm đối với trải nghiệm nội tâm của thân chủ, đồng thời nhanh chóng khái niệm hóa tình huống. Trong trường hợp này, đồng cảm có định hướng được áp dụng cho cả hai người.
Điều cốt yếu là kỹ thuật này phải được thực hiện một cách tinh tế và khéo léo. Vì tôi đã trò chuyện với Frank trước đó, nên tôi hiểu được góc nhìn của anh. Mặc dù ban đầu anh khá dè dặt, tôi vẫn có thể nhanh chóng thiết lập được mối quan hệ tốt với anh, điều này cho phép tôi nói thẳng những điều cần nói theo cách mà—nếu không được thực hiện đúng—có thể trở nên rất đe dọa đối với anh.
Tôi: Vậy còn anh, Frank—nếu anh nhìn sâu vào bên trong mình, anh cảm thấy thế nào về cách cô ấy đối xử với anh? Anh có những cảm xúc gì về cô ấy, và khi nào thì anh cảm thấy tốt hơn hoặc tệ hơn?
(Hãy để ý sự khác biệt trong cách phản hồi của Alicia và Frank.)
Frank, anh gặp khó khăn hơn nhiều trong việc nói về cảm xúc của mình so với Alicia, đúng không?
Frank (gật đầu): Tôi không nói nhiều về cảm xúc của mình. Mọi người thường nói tôi lạnh lùng, rằng tôi không có cảm xúc.
Tôi: Tôi nghĩ là anh có cảm xúc, Frank. Thực ra, trực giác của tôi cho thấy anh cảm nhận mọi thứ rất sâu sắc. Tuy nhiên, anh không biết cách diễn đạt cảm xúc của mình thành lời. Anh đã được xã hội hóa để trở thành một “người đàn ông” theo cách mà xã hội định nghĩa. Với anh, điều đó có nghĩa là độc lập và mạnh mẽ, không cần đến người khác và tỏ ra dễ tổn thương. Điều đó cũng có nghĩa là khi anh có cảm giác mình bị chỉ trích hay bị từ chối, khi anh bị tổn thương, anh không thể ở lại với cảm xúc đó.
Thay vào đó, anh trở nên tức giận. Anh thu mình lại, tự nhủ rằng mình có thể tự xử lý và chuyện đó thực ra cũng không nghiêm trọng. Đó là lý do vì sao, dù bên trong anh có những cảm xúc rất phong phú, anh lại không thực sự nói được về chúng — thậm chí ngay cả khi ở một mình. Và việc chia sẻ cảm xúc một cách công khai, nói ra với Alicia, lại càng khó khăn hơn. Điều đó có gần với trải nghiệm của anh không, Frank?
Frank: Ừ, tôi nghĩ nghe cũng khá đúng. Với tôi thì nói những điều như vậy thật sự rất khó.
Tôi: Đúng vậy. Và chính sự khó khăn đó đang tạo ra rất nhiều sự nhiễu trong mối quan hệ của anh với Alicia. Vậy thế này nhé, Frank—tôi sẽ thử nói với Alicia về những gì anh đang cảm thấy, theo cách mà tôi cảm nhận được. Tôi sẽ làm mẫu cho anh. Đồng thời, điều này cũng giúp Alicia có cơ hội nghe một sự diễn đạt chi tiết hơn về những gì đang diễn ra bên trong anh. Nếu tôi nói chưa đúng, anh có thể chỉnh lại cho tôi. Như vậy có ổn với anh không?
Frank: Vâng, anh cứ nói với cô ấy.
Tôi: Alicia, trong vài năm qua đã có nhiều lần Frank cảm thấy rằng em không tôn trọng anh với tư cách là một người đàn ông hay một người chồng. Khi anh nấu bữa tối cho cô mà cô không nói cảm ơn. Hoặc khi anh làm chiếc kệ tivi và cô nói nó trông “to”, thay vì ghi nhận sự khéo léo và công sức anh đã bỏ vào đó—điều đó khiến anh bị tổn thương. Khi anh hỏi: “Sao em đã lên giường đắp chăn rồi?”, thực ra anh đang muốn gần gũi về mặt thể xác với Alicua; và khi cô nói rằng cô mệt và muốn ngủ, anh ấy cảm thấy bị từ chối.
Khi cô ấy nhắc rằng thu nhập của anh không còn như trước và giờ cô ấy kiếm được nhiều hơn, anh cảm thấy giá trị của mình trong mối quan hệ bị giảm đi. Lúc cô ấy nhận xét rằng tóc anh đang bạc và hói dần, anh cảm thấy cô ấy không còn khao khát mình như trước nữa. Frank không biết cách nói với cô những điều này. Thực ra, anh ấy cũng không thực sự biết cách nhận diện trọn vẹn những cảm xúc đó trong chính mình.
Thay vào đó, khi ban đầu anh ấy cảm thấy bị tổn thương hoặc dễ bị tổn thương, anh ấy trở nên lo lắng và bất định. Và khi rơi vào trạng thái đó, anh ấy nhanh chóng tự biện minh rằng mình là một người đàn ông độc lập, nếu như vậy mà cô vẫn không thấy đủ, thì mặc kệ cô ấy, rồi anh ấy thu mình lại.
Frank, điều đó có đúng với trải nghiệm của anh không?
Frank: Ừ. Đại khái là như vậy.
Tôi (với Alicia): Khi nghe như vậy, cô cảm thấy thế nào?
Alicia (mắt bắt đầu rưng rưng): Tôi từng tự hỏi liệu anh ấy có cảm xúc gì không. Tôi cảm thấy như anh ấy chẳng hề quan tâm. Hoặc nếu có cảm xúc, thì chỉ là khó chịu khi ở bên tôi vì tôi không đủ tốt. Một phần trong tôi cũng cảm nhận được những điều anh ấy nói, nhưng anh ấy chưa bao giờ nói ra, nên tôi chỉ nghĩ là anh ấy không quan tâm.
Tôi: Anh ấy có quan tâm đấy. Chỉ là anh ấy đã phòng vệ trước việc bộc lộ sự dễ tổn thương của mình—ngay cả với chính bản thân anh ấy.
Vấn đề về cảm xúc của Frank từ đâu mà có?
Khó khăn của Frank trong việc diễn đạt những cảm xúc nội tâm, đặc biệt là các cảm xúc như bị tổn thương, dễ bị tổn thương, hay những nhu cầu được ôm ấp, được khao khát về mặt tình dục, hoặc được ngưỡng mộ, là một ví dụ điển hình cho điều mà Levant gọi là chứng khó nhận diện và diễn đạt cảm xúc mang tính chuẩn mực ở nam giới.
Alexithymia là một thuật ngữ mang tính lâm sàng, dùng để chỉ tình trạng một người gặp nhiều khó khăn trong việc chuyển hóa trải nghiệm cảm xúc của mình thành lời nói. Normative male alexithymia** đề cập đến thực tế rằng quá trình xã hội hóa theo vai trò nam tính truyền thống đã định hình nhiều nam giới theo những cách mà bản sắc nam tính của họ xung đột với nhiều cảm xúc mà họ trải nghiệm, cũng như với những gì họ cảm thấy mình “được phép” biểu đạt (tức là họ có thể bị xấu hổ và cảm thấy mình “không phải đàn ông thực thụ” nếu bộc lộ sự dễ tổn thương, nhu cầu phụ thuộc, sự yếu đuối, v.v.).
Điều này có thể tạo ra những khó khăn rất lớn trong các mối quan hệ, bởi yếu tố then chốt giúp các cặp đôi gắn kết—hoặc khiến họ xa cách nếu nhu cầu này không được đáp ứng—chính là nhu cầu của mỗi người được cảm thấy mình được thấu hiểu và được trân trọng bởi đối phương.
Nếu một trong hai người không thể diễn đạt bằng lời những cảm xúc liên quan đến việc không được thấu hiểu hay không được trân trọng, mà thay vào đó che giấu, phòng vệ hoặc né tránh những cảm xúc đó, thì khả năng xuất hiện bất hòa và các vòng lặp tiêu cực trong mối quan hệ sẽ gia tăng đáng kể.
* Như thường lệ khi viết về các ca lâm sàng, tất cả tên riêng, thông tin nhận dạng và chi tiết đều đã được thay đổi. Mô tả trên là sự tổng hợp các chủ đề được quan sát trong nhiều năm làm việc lâm sàng.
** Mặc dù nam giới (đặc biệt là những người mang định hướng nam tính truyền thống) thường gặp khó khăn này nhiều hơn, nhưng cũng có nhiều phụ nữ gặp vấn đề tương tự—và cũng có rất nhiều nam giới có khả năng chia sẻ cảm xúc cốt lõi của mình một cách tốt.
Người dịch: Lam Hoàng
Nguồn: https://www.psychologytoday.com/us/blog/theory-of-knowledge/201411/why-is-it-so-hard-for-some-men-to-share-their-feelings